नेपालमा अमेरिकी सहयोग संस्था USAID (त्यतिबेला USOM) को सहयोगमा राष्ट्रिय मलेरिया नियन्त्रण परियोजना (National Malaria Control Project) पहिलो पटक सुरु गरिएको थियो। यस परियोजनाको मुख्य उद्देश्य नेपालको मध्य तराई क्षेत्रमा मलेरियाको अध्ययन गर्नु थियो। परियोजनाको केन्द्रीय कार्यालय काठमाडौंमा तथा फिल्ड कार्यालय हेटौंडामा स्थापना गरिएको थियो। संयुक्त राज्य सञ्चालन मिसन (United States Operations Mission), पछि USAID का रूपमा परिचित, यस कार्यमा संलग्न थियो।
१९५८ ई.सं.
राष्ट्रिय मलेरिया उन्मूलन संगठन (NMEO) स्थापना गरियो र यस अन्तर्गत राष्ट्रिय मलेरिया उन्मूलन कार्यक्रम (National Malaria Eradication Program) सञ्चालनमा ल्याइयो। यसको उद्देश्य निश्चित समयभित्र नेपालबाट मलेरिया उन्मूलन गर्नु थियो। मुख्यालय काठमाडौंमा तथा फिल्ड कार्यालय हेटौंडामा रहेको थियो। प्रमुख गतिविधिहरूमा DDT छर्कने, क्लोरोक्विन वितरण गर्ने, भेक्टर निगरानी तथा तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने कार्यहरू समावेश थिए।
१९७८ ई.सं.
विभिन्न कारणहरूले गर्दा मलेरिया “उन्मूलन” अवधारणालाई परिवर्तन गरी “नियन्त्रण कार्यक्रम” मा रूपान्तरण गरियो।
१९७९ ई.सं.
नेपाल मलेरिया उन्मूलन संगठन (NMEO) अन्तर्गत मलेरिया अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र (Malaria Research and Training Center - MRTC) स्थापना गरियो।
१९९६ ई.सं. (१२ जुन)
मलेरिया अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र (MRTC) को नाम परिवर्तन गरी “भेक्टरजन्य रोग अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र” (Vector Borne Disease Research & Training Center - VBDRTC) राखियो।
१९९८ ई.सं.
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) को मलेरिया नियन्त्रण कार्यक्रमलाई पुनः सुदृढ गर्ने आह्वानअनुसार “रोल ब्याक मलेरिया (RBM)” पहल सुरु गरियो। यसको उद्देश्य घना जंगल, पहाडी फेदी, भित्री तराई तथा पहाडी उपत्यकाहरूमा विद्यमान मलेरियाको दीर्घकालीन समस्यालाई सम्बोधन गर्नु थियो, जहाँ देशका कुल मलेरिया बिरामीमध्ये ७० प्रतिशतभन्दा बढी बिरामी पाइन्थे।
VBDRTC को ऐतिहासिक विकासक्रम
१९५४ - राष्ट्रिय मलेरिया नियन्त्रण परियोजनाको स्थापना
अमेरिकी सरकारको सहयोगमा नेपालले राष्ट्रिय मलेरिया नियन्त्रण परियोजना सुरु गर्यो।
केन्द्रीय कार्यालय काठमाडौंमा तथा हेटौंडासहित मलेरिया प्रभावित क्षेत्रमा फिल्डस्तरका कार्यक्रम सञ्चालन गरिए।
प्रारम्भिक गतिविधिहरूमा DDT छर्कने, क्लोरोक्विन वितरण गर्ने तथा मलेरिया प्राविधिकहरूलाई तालिम दिने कार्य समावेश थिए।
१९५८ - राष्ट्रिय मलेरिया उन्मूलन कार्यक्रम
परियोजनालाई विस्तार गरी राष्ट्रिय मलेरिया उन्मूलन कार्यक्रम (NMEP) बनाइयो।
व्यापक अभियानमार्फत तराई तथा भित्री उपत्यकाहरूमा मलेरियाको प्रकोप उल्लेखनीय रूपमा घटाइयो।
हेटौंडा मलेरिया निगरानी तथा नियन्त्रणको प्रमुख सञ्चालन केन्द्रका रूपमा विकसित भयो।
१९७०-१९८० को दशक - अन्य भेक्टरजन्य रोगतर्फ विस्तार
मलेरियाको प्रभाव घट्दै गएपछि कालाजार, जापानी इन्सेफ्लाइटिस, लिम्फाटिक फाइलेरियासिस तथा डेंगुजस्ता अन्य भेक्टरजन्य रोगहरूतर्फ ध्यान केन्द्रित गरियो।
कार्यक्रमको कार्यक्षेत्र विस्तार गरी भेक्टर निगरानी, कीटनाशक संवेदनशीलता परीक्षण तथा कीटविज्ञान (Entomology) तालिम सञ्चालन गरियो।
१९९० - भेक्टरजन्य रोग अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र (VBDRTC) स्थापना
हेटौंडा फिल्ड कार्यालयलाई औपचारिक रूपमा स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय अन्तर्गत “भेक्टरजन्य रोग अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र (VBDRTC)” मा स्तरोन्नति गरियो।
VBDRTC भेक्टरजन्य रोग नियन्त्रणसम्बन्धी अनुसन्धान, तालिम तथा क्षमता विकासको राष्ट्रिय केन्द्रका रूपमा स्थापित भयो।
मलेरिया माइक्रोस्कोपी तथा कीटविज्ञान प्रयोगशालाहरूलाई थप सुदृढ बनाइयो।
२००० को दशक - एकीकृत भेक्टर व्यवस्थापन
VBDRTC ले वातावरणीय, रासायनिक तथा जैविक विधिहरूलाई समेटेर “एकीकृत भेक्टर व्यवस्थापन (Integrated Vector Management - IVM)” अवधारणा अघि बढायो।
गाउँस्तरीय मलेरिया कार्यकर्ता, महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHVs) तथा भेक्टर नियन्त्रण सहायकहरूका लागि तालिम कार्यक्रम संस्थागत गरियो।
WHO तथा क्षेत्रीय साझेदारहरूसँग सहकार्य विस्तार गरियो।
२०१० को दशक - उदीयमान स्वास्थ्य चुनौतीहरूको सम्बोधन
स्क्रब टाइफस तथा डेंगुका बढ्दो बिरामीहरूले विस्तृत निगरानीको आवश्यकता उजागर गरे।
VBDRTC ले उदीयमान संक्रामक रोगहरूमाथि महामारी विज्ञान अनुसन्धान तथा सञ्चालनात्मक अध्ययनहरू सुरु गर्यो।
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूसँगको सहकार्यले प्राविधिक क्षमता अझ सुदृढ बनायो।
२०२० को दशक - विश्वव्यापी स्वास्थ्य चुनौतीतर्फ विस्तारित कार्यक्षेत्र
जलवायु परिवर्तन र स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धलाई ध्यानमा राख्दै VBDRTC ले जलवायु परिवर्तनका स्वास्थ्य प्रभावहरू सम्बोधन गर्ने कार्यक्षेत्र विस्तार गर्यो।
प्रतिजैविक प्रतिरोध (AMR) सम्बन्धी पहलहरू सुरु गरियो, जसले मानव, जनावर तथा वातावरणीय स्वास्थ्यलाई समेट्ने “वन हेल्थ (One Health)” अवधारणा अपनायो।
भेक्टर नियन्त्रण, जलवायु परिवर्तन तथा AMR सम्बन्धी प्रमाणमा आधारित नीतिनिर्माण (EIPM) का लागि VBDRTC लाई स्रोत केन्द्र (Resource Hub) का रूपमा स्थापित गरियो।
वर्तमान - उत्कृष्टता केन्द्र बन्ने लक्ष्य
VBDRTC भेक्टरजन्य तथा उदीयमान संक्रामक रोगहरूको “उत्कृष्टता केन्द्र (Center of Excellence)” का रूपमा विकास भइरहेको छ।
यसले विश्वविद्यालयहरू, स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानहरू, मेडिकल कलेजहरू तथा अनुसन्धान संस्थाहरूसँग राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सहकार्य गर्दै अनुसन्धान र तालिमको साझा मञ्चको रूपमा काम गरिरहेको छ।
केन्द्रले स्वास्थ्य समानता, नवप्रवर्तन तथा विश्वव्यापी साझेदारीलाई प्राथमिकता दिँदै नेपाललाई वर्तमान तथा भविष्यका जनस्वास्थ्य चुनौतीहरू सामना गर्न सक्षम बनाउन निरन्तर योगदान पुर्याइरहेको छ।
